Samo pojęcie „unieważnienie ślubu” czy „unieważnienie małżeństwa” jest sformułowaniem błędnym, funkcjonującym w języku potocznym. Prawidłowo powinno być „stwierdzenie nieważności małżeństwa”. Prowadzenie spraw stwierdzających nieważność małżeństwa należy do sądów kościelnych.

Jak przebiega i jak długo trwa proces kościelny o unieważnienie ślubu?

Proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego rozpoczyna się z chwilą wniesienia skargi powodowej do sądu kościelnego. Po zapoznaniu się ze skargą przewodniczący Trybunału Kościelnego, wydaje dekret o przyjęciu lub odrzuceniu skargi. Jeżeli skarga została przyjęta to następuje proces sądowy. Strony (małżonkowie) zostają o tym powiadomieni. Następnie zostaje ustalony przedmiot sporu. Jest to tytuł, z jakiego będzie prowadzony proces o nieważność małżeństwa.

Proces kościelny ma charakter niejawny (brak jest publicznych rozpraw jak ma to miejsce w sądzie cywilnym, zeznania stron nie są konfrontowane wobec świadków itd.). Proces kościelny obejmuje tzw. etap instrukcji sprawy – kiedy to sąd zbiera dowody, które pozwolą mu udzielić odpowiedzi na pytanie czy zaskarżone małżeństwo (z określonego tytułu) jest faktycznie nieważne. Zeznania stron (i świadków) są składane wobec sędziego audytora (czasem także wobec notariusza). Przy czym każda ze stron składa jedno zeznanie.

Zeznania stron mają posłużyć sędziom trybunału do sprawdzenia autentyczności stanu faktycznego zapisanego w skardze powodowej. Po wyczerpaniu wszelkich środków dowodowych ma miejsce publikacja akt sądowych. A następnie następuje zamknięcie postępowania dowodowego i przygotowanie do wydania wyroku.

Jeżeli wyrok sądu kościelnego stwierdza ważność małżeństwa to strony mają prawo złożenia apelacji do trybunału drugiej instancji.

Jeżeli wyrok orzeka nieważność małżeństwa, to wówczas z urzędu apelację składa tzw. obrońca węzła małżeńskiego.

W zależności od diecezji, która prowadzi sprawę, proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa trwa 2-3 lata. Strona występująca do sądu kościelnego (czyli powód) o stwierdzenie „ważności małżeństwa”, w momencie przyjęcia skargi musi także uiścić opłatę sądową.